دشواریهای ترجمه و ترجمه تخصصی

از سری یادداشتهای دشواری های ترجمه

25 خردادماه 1397 – ممکو – محمد توکلی

مقدمه

ترجمه یا برگردان متون خارجی به زبان پارسی ضرورتی انکار ناپذیر است بویژه برای ما ایرانی ها که هنوز در ابتدای راه پیشرفت و توسعه هستیم . اگر نگاهی به پیشینه کشورهای فوق پیشرفته ای چون ژاپن بیندازیم که اتفاقا در شرقی ترین نقطه آسیا قرار گرفته است از خیلی از جهات با ما مشابهت هایی دارد ... متوجه خواهیم شد که یکی از مهم ترین عواملی که باعث این پیشرفت خارق العاده و تحسین برانگیز شده است این است که از دوره امپراطور میجی ( در این مورد تحقیق شود چون کاملا مطمئن نیستم دقیقا چه تاریخی بوده است !) گروهی را مامور یادگیری زبان های خارجی و متون فنی و علمی غربی به زبان ژاپنی کردند واز طریق همین ترجمه ها بود که راه ترقی و پیشرفت های علمی و فنی در ژاپن هموار شد .

و روش درست هم همین است ما که نمی توانیم بقول معروف : بیائیم از اول چرخ را اختراع کنیم! باید از ره آوردها و تجربه هایی که غربی های در رشته های مختلف علوم انسانی و مهندسی و پزشکی وهنر بدست آورده اند استفاده کنیم و این علوم و هنرها رو بخوبی یاد بگیریم و ادامه راه را خودمان به پیش ببریم و این کار عملی نمی شود مگر با آشنایی و مهارت پیدا کردن در فن ترجمه ....

ازترجمه شفاهی و مکالمه زبان روزمره گرفته تا برگردان متون خبری و در نهایت علمی و فنی و دانشگاهی ...

ولی افسوس که در این زمینه خیلی کوتاهی شده است . اندک ترجمه هایی در زمینه های ادبی و داستان در همان اوایل صورت گرفت ولی این عرصه آنطور که باید و شاید در زمینه مهندسی و علمی پیشرفت نکرده است و جای خالی چنین مترجمانی در جامعه ما خالی است .

جدا از پزشکی که خود داستان جداگانه ای است و قدمت ترجمه های آن بیشتر و با دقت بالاتری است . دست کم در زمینه علوم مهندسی و مسائل علمی ترجمه هایی که صورت گرفته اولا خیلی محدود است و من یادم می آید زمانی در رشته مهندسی درس می خواندم مجبور بودم که خیلی از مواد درسی را به همان زبان اصلی بخوانم و مثلا کتابهای پایه ای چون ریاضیات کلکولس و فیزیک هالیدی به فارسی ترجمه نشده بود و بعدها هم که ترجمه اش را دیدم ترجمه های چندان جالبی نبود .

و این ترجمه های ضعیف که بقدری گنگ هستند که مشکلی را نمی توانند حل کنند می تواند حتی گمراه کننده باشد و باعث سرخوردگی و خستگی خواننده می شوند .

درکالبد شکافی علت موفق نبودن ترجمه در ایران می شود به عوامل زیادی اشاره کرد از جمله :

1- عدم آشنایی ایرانی ها با زبان های خارجی ( انگلیسی – فرانسه و آلمانی ...) . تعداد کسانی که روی این زبان ها تسلط کافی داشته باشند در آن حد که بتوانند ترجمه کنند

یعنی هر روز مطلبی را تهیه کنید ( که در حال حاضر با وجود دسترسی به اینترنت پیدا کردن چنین متن های ساده ای کاری آسان است و می توانید بدون هیچگونه کلاس یا آموزشی خودتان بطور خودآموز این کار رو شروع کرده و ادامه دهید .

گسترش دایره واژگان vocabulary

اولین گامی که یک مترجم باید بردارد افزایش گستره دایره معنی واژگانی است که درزبان بیگانه وجود دارد . طبیعی است که وقتی معنی کلمات را ندانید خیلی مشکل است که بتوانید متنی را ترجمه کنید اینکه برای یک جمله ای که 10 تا واژه دارد بخواهید 5 بار یا بیشتر به دیکشنری مراجعه کنید نشان می دهد که شما مترجم توانایی نیستید چون اولین ویژگی یک مترجم خوب را ندارید .

چنین شخصی ناچار است برای پیدا کردن معنی هر کلمه به دیکشنری مراجعه کنید که هم کاری بسیار خسته کننده و وقت گیر است و هم نتیجه چشمگیری ندارد. مضاف بر اینکه در دیکشنری ها برای برخی از واژگان دهها معنی نوشته شده است و این باعث سردرگمی مترجم تازه کار می شود !

به همین جهت برای شروع کار لازم است حداقلی از vocabularyآشنایی داشته باشید . و درک لغات هم کاری نیست که بشود یک شبه و بطور انتزاعی ( مجرد و مجزا) یاد گرفته شود . چون هم کاری مشکل است و هم خسته کننده و در معانی آن هم به زحمت در خاطر می ماند . این کار را باید از دوره ابتدایی و دبیرستان شروع کرد و روش من این بود که در بارها از روی واژه ها جدید می نوشتم و به این صورت علاوه بر اینکه معنی واژه در ذهنم باقی می ماند املا و طرز نوشتن درست واژه را هم یاد می گرفتم

ولی روش بهتر این است که از متن های ساده شروع کنید متن هایی که مثلا برای بچه ها نوشته شده است و در مورد موضوعات روزمره است و عاری از واژه های فنی و تخصصی است . این سنگ اول برای گسترش واژگان خارجی و سکویی برای شروع ترجمه است که باید بطور مستمر دنبال شود .

یعنی هر روز مطلبی را تهیه کنید ( که در حال حاضر با وجود دسترسی به اینترنت پیدا کردن چنین متن های ساده ای کاری آسان است و می توانید بدون هیچگونه کلاس یا آموزشی خودتان بطور خودآموز این کار رو شروع کرده و ادامه دهید .

آگاهی کامل به متنی که قراراست ترجمه شود

تسلط روی موضوع

اگر شما قرار است متنی را ترجمه کنید که در مورد مهندسی برق یا مکانیک است علاوه بر اینکه با فرهنگ اصطلاحات آن رشته literature باید آشنایی داشته باشید لازم است که با مسائل مهندسی برق و مکانیک هم آشنا باشید . یا مثلا اگر قرار است متنی ادبی ویا شعر را ترجمه کنید باید با ادبیات وزبان شعر آشنا باشید . و همین طور مطالب روانشناسی وجامعه شناسی تا فیلم و سینما و امثال آن ...ترجمه یک چیز انتزاعی نیست ...

وقتی مترجم به موضوع و متنی که ترجمه می کند وقوف کامل داشته باشد این یک مزیت عمده است چون سبب می شود به اصطلاح مترجم روی موضوع سوار شود و خیلی راحت و بدون اشتباه متن را ترجمه کند ...برای خود من بارها اتفاق افتاده است که گاهی چنان به متن تسلط داشته ام که وقتی اول جمله را خوانده ام بدون اینکه بقیه جمله را ببینم ترجمه اش را نوشته ام ! و وقتی بقیه جمله را خواندم دیدم نویسنده هم دقیقا همین چیزی را که من نخوانده ترجمه کرده بودم نوشته است . این نهایت سوار بودن بر موضوع است و فقط چنین کسانی صلاحیت ترجمه کردن را دارند .

از آنطرف عدم آشنایی با موضوع باعث دشواری های فراوانی می شود از جمله ترجمه های غلط که گاه اشتباهات فاحشی دارند یا متن هایی که بظاهر اشتباهی در آنها وجود ندارد ولی چون مترجم با موضوع ترجمه آشنایی نداشته است خودش هم درست نفهمیده که چه چیزی را ترجمه کرده ... درست مثل ترجمه هایی که گوگل یا ماشین انجام می دهد و کاملا کور و کر و بی اطلاع از موضوع است و گاه چنان جفنگ است که هیچ ارزشی ندارد .

عبور از دشواری

اگر با واژه یا اصطلاحی مواجه می شود که معنی آن را نتوانستید پیدا کنید یا معنی هایی که دردسترس هست با متن تطابق ندارد . نباید وقت اتان را بیهوده تلف کنید تجربه من می گوید که بهتر است آن جمله یا اصطلاح را علامت گذاری کرده و موقتاً رها کنید وبه ادامه ترجمه متن بپردازید ... در اکثر اوقات بعد از اینکه کمی جلوتر می روید معنی و مفهوم جمله ای که دشوار بوده خود بخود روشن می شود !

این عبور کردن و توقف نکردن در مورد مشکلات زندگی هم صدق می کند وقتی با گرهی مواجه می شویم قرار نیست که بمانیم و درجا بزنیم ... همینکه بقیه مسیر را ادامه بدهید ... خود بخود خیلی از مشکلاتی که شما را متوقف کرده بود حل می شود واین درس بزرگی در زندگی است و چه کسانی عمر گرانمایه را در همین توقف ها و گیرکردن ها هدر داده اند !

اصطلاحات و عبارات

خیلی از اوقات عبارت یا کلماتی که در متن وجود دارند معنی درست و حسابی نمی دهند یا ممکن است معنی آنها خیلی از موضوع پرت باشد در چنین مواقعی باید شک کنید که نکند این جمله یاعبارت اصطلاحی است که در زبان خارجی مورد استفاده بوده است ؟ مثلا جایی نوشته شده است : across the top

یا across the board = یکسره – سرجمع

ضرب المثل ها

بعضی اوقات هنگام ترجمه به عبارت هایی برمی خوریم که معنی کردن آن ها دشوار است و اصلا با متنی که ترجمه می کنیم جور در نمی آید مثلا نوشته out of the pan into the fire یعنی بیرون تاوه داخل آتش ... و می بینید که این در زبان فارسی معنی درستی نمی دهد . در این موارد است که شما باید حدس بزنید این لابد ضرب المثلی است ... که دقیقا هم همینطوره و نکته مهم در این موارد این است که باید ضرب المثل معادلش را در زبان پارسی پیدا کنید و آن را بنویسید نه ترجمه تحت الفظی این عبارت را که در مورد مثال بالا ... یعنی کسی که از یک موقعیت بد به یک موقعیت بدتر افتاده است و دقیقا معادل این همان ضرب المثلی است که در فارسی می گویند :

فلانی از چاله در آمد و به چاه افتاد !

به همین جهت است که مترجم و بویژه کسی که در حیطه علوم انسانی ترجمه می کند باید با ضرب المثل های زبان خودش آشنایی داشته باشد تا بتواند این جایگزینی را انجام دهد . چون خیلی از فرهنگ های لغت هم ممکن است معادل پارسی آن ضرب المثل را ذکر نکرده باشند در این مورد بد نیست که به مطالعه ضرب المثل هایی که به پارسی ترجمه شده است هم بپردازید تا زمینه این کار را داشته باشید.

زبان کوچه و بازار slang

گاهی در ترجمه با واژه ها و عباراتی سرو کار داریم که معنی غیر رسمی خود را دارند مثلا اسکرو screw یا کلمه ای مثل box که غیر از معنی معمولش که همان جعبه و صندوق و بوکس بازی کردن است یک معنی عامیانه هم دارد که بجای دلار بکار می رود . در ترجمه باید مثلا نوشت : چند چوب داری ؟ چون همین زبان عامیانه هم در پارسی وجود دارد مثلا عوام برای اینکه از کسی بپرسند که چقدر پول دارد می پرسند : مایه تیله چی داری ؟ ورود این عبارت ها و واژه ها گاهی ترجمه را خیلی دشوار می کند هم برای کسی که از زبان خارجی به پارسی ترجمه می کند و هم کسی که می خواهد پارسی را به زبان بیگانه ترجمه کند .

برای آشنایی با زبان مطالعه فرهنگ های اصطلاحات کوچه وبازاری street language و slang باید به کتابهایی که در این زمینه هستند مراجعه کنید و دست کم بخشی از آنها را یاد بگیرد یا نگاهی گذرا به همه مطالبش بیندازید تا زمینه آشنایی ولو کلی با آنها را داشته باشید . ( برخی از این اصطلاحات مهم درپایان این کتاب آمده است .

مراجعه به منابع معتبر تر و جامع تر

متاسفانه اغلب یا شاید هم همه فرهنگ هایی لغت خارجی = دیکشنری های که به پارسی برگردانده شده اند کامل و جامع نیستند به همین جهت لازم است فرهنگ های آکسفورد و لانگمن و وبستر را هم داشته باشید که اگر گاهی معنی دقیق یک کلمه را نمی دانید بتوانید با مراجعه مستقیم خودتان به این فرهنگ های انگلیسی به انگلیسی ... از همه معانی یک عبارت یا واژه پی ببرید و آن را به همراه مثالهایی که توضیح داده شده است مطالعه کنید .

نبودن معادل های مناسب پارسی

در اینجا باید به خلاء معادل سازی در فرهنگستان زبان را اشاره کنم که بسیار اهمال ، سهل انگاری و کم کاری کرده و معادل های پارسی خیلی از لغات را وضع نکرده و آنهایی را هم که وضع کرده بدرد بخور نیستند . اغلب نامانوس وغیر قابل استفاده اند .

و اینجاست که مترجم باید خودش دست بکار شود و امر خطیر واژه گزینی را هم انجام دهد که هم مشکل است و هم باعث سردرگمی در زبان رایج می شود . چون اگر قرار باشد هر کس واژه های اختراعی و ابداعی خود را در ترجمه هایش بکار ببرد . خواننده دچار سردرگمی می شود چون مثلا نمی داند که این گفتمانی را که داریوش آشوری بکار برده است معنی اش چیست و معادل discourse انگلیسی گذاشته شده است ! از کجا باید چنین چیزی را بفهمد ؟! مگر آنکه فرهنگستان زبان همه این واژه ها را یکسان سازی کرده باشد و در اختیار مترجمان و عموم مردم قرار داده باشد .

حالا شخص صاحب نظر و باسوادی مثل داریوش آشوری این توانایی را داشته است که این معادلها را بسازد و آنقدر نفوذ کلامش بالا بوده که عام و خاص معادل سازیش را بپذیرند ولی این مقبولیت در مورد سایر مترجم ها و اندیشمندها وجود ندارد. و این فقدان معادلهای پارسی مناسب و یکسان یکی دیگر از دشواری های ترجمه است.

عنوان متن

اولین مرحله این است که دقت زیادی روی ترجمه دقیق عنوان مقاله یا متن داشته باشید چون معمولا همین عنوان هست که اطلاعات کلی در مورد متن را به شما می دهد و اگر نگاه کلی هم به متن بیندازید مفهوم کلی در ذهن شما شکل می گیرد. وقتی شما عنوان متن را نتوانید ترجمه کنید یا اشتباه ترجمه کنید ممکن است در طی ترجمه به راه خطا بروید وبا دشواری های بیشتری مواجه شوید

نگاه گذرا به متن

توصیه من به همه مترجم ها این است که وقتی قرار است متنی را ترجمه کنند در وهله اول یک نگاه گذرا به کل مطلب بیندازند تا چشم انداز کلی از متن داشته باشند

جمله یا پاراگراف .

قبل از ترجمه باید کل پاراگراف را بخوانید چون هر پاراگراف ممکن است در باره موضوع خاص بحث کرده باشد . و به این ترتیب ایده پاراگراف را درک می کنید. ضمناً لازم است که اول کل جمله را بخوانید وبعد شروع به ترجمه کنید چون دست کم در زبان انگلیسی گاهی لازم است قسمت آخر جمله را به هنگام ترجمه در اول جمله بیاورید و خواندن کل جمله کمک می کند این کار را انجام دهید و دوباره کاری نکنید .

حذف و اضافه

یکی از شگردهایی که در ترجمه باید بکار برده شود تا بتوانید بر دشواری های ترجمه فائق شوید و از همه مهمتر ترجمه ای روان و قابل فهم داشته باشید این است که از ترجمه کلمه به کلمه خود داری کنید . برای این منظور گاهی لازم است که جمله را در هنگام ترجمه حذف کنید چون ترجمه کردنش نه تنها کمکی به ترجمه نمی کند حتی باعث سردرگمی خواننده هم می شود چون مطلب را مبهم تر می کند . من اسم ای را حذف گذاشته ام

از آن طرف گاهی لازم است فعلی یا عبارتی یا حتی جمله ای را به ترجمه اضافه کنید چون ترجمه کلمه به کلمه ممکن است مفهوم را نرساند و بنظر ناقص بیاید. این است که گاهی لازم است که خودتان به تناسب و برای روان بودن متن چیزی را اضافه کنید . البته این نباید توجیهی شود برای اینکه بجای ترجمه داستان تعریف کنید.

شاخ و برگ اضافی دادن به متن

گاهی مترجم بویژه به هنگام ترجمه متون تاریخی یا ادبی چون بدرستی متوجه موصوع نشده است و یا بدلایل دیگر مثل زیاد کردن حجم مطلب ... موقعی که یک صفحه را به پارسی ترجمه می کند تبدیل به دو صفحه یا بیشتر می شود ! این همان کاری است که من اسمش را می گذاریم : "داستان تعریف کردن "

( کاری که ذبیح اله منصوری در پاورقی هایی که برای روزنامه می نوشت بخاطر کمبود وقت و پر کردن صفحه انجام می داد که البته چون جنبه روزنامه نگاری ( ژورنالیستی ) داشت شاید نتوان بر او ایرا گرفت ولی وقتی همین پاورقی ها تبدیل به کتاب و آنهم کتاب تاریخی شد چنین کاری مجاز نیست.مگر اینکه بخواهیم نام رمان تاریخی را بر آنها بگذاریم .

• Vocabulary= واژگان – فرهنگ لغات / ووکه بولری /
• Abstract = مجزا – مجرد ( خیالی )

برچسب‌ها: یادداشتهای دشواری های ترجمه

بلوک های تکه دوزی شده

This type of sewing developed and was used mainly on bed quilts.
With the craft involving the whole family and becoming a social event with quite a few women hand sewing around a frame.

There are many different types of patchwork blocks that can be made into quilts.
Cushions can be made from individual blocks or smaller ones joined together.

A few well known designs are Log Cabin, Sail Boat, Ohio Star and the Dutchman's Puzzle.

The Cathedral Window block is a little more complicated.

Victorian patchwork history showed they liked sewing crazy patchwork.

They enjoyed expensive house decorations but showed they were careful as the smallest of scraps of fabric were re-used. This design was based on squares and was sewn onto a backing fabric. Decorations were then appliqu�d on top.

The coming of sewing machines has made this craft easier. The larger pieces are machine sewn with finer details still done by hand.

This patching work is also ideal for cushions, patterns can either extend over the whole cover or be a centre piece design.

Craft outlets such as Minerva Crafts have lots of fabrics in fat quarters to help with getting the look you want.

You can do lots more shopping through Amazon as there are lots of books that show different patchwork patterns and how to sew them. These are some for the complete beginner or ones showing more complicated patterns for those who like a challenge.

Fancy sewing crazy patched work like the Victorians then there is a book to tell you how and also more on patchwork history.

Enjoy experimenting with the different patchwork techniques and try some of your own.
Using oddments of fabric to create your unique cushion.

این نوع دوخت و دوز بتدریج توسعه یافته و عمدتاً روی لحاف های تختخواب مورد استفاده قرار گرفته است.

این کارهنری دستی که کل خانواده را در بر می گرفت به یک رویداد اجتماعی تبدیل شده بود که تعداد کمی از زنان دور یک قاب را با دست می دوختند.

انواع مختلفی از بلوک های تکه دوزی شده وجود دارند که می توان آنها را به لحاف تبدیل کرد.
کوسن ها را می توان از بلوک های منفرد یا از بلوک های کوچکتر که به هم وصل شده اند ساخت
چند طرح معروف که برای ساخت استفاده می شده است عبارتند از
کلبه چوبی، قایق بادبانی، ستاره اوهایو و جورچین هلندی.

بلوک مورد استفاده در پنجره کلیسای جامع کمی پیچیده تر بوده است.

تاریخچه تکه دوزی ویکتوریایی نشان می دهد که آنها به دوخت چهل تکه علاقه داشته اند.
آنها از تزئینات گران قیمت خانه هایشان لذت می بردند، اما در عین حال دقت می کردند و مراقب بودند که از کوچکترین تکه های پارچه هم غافل نشوند و انها رو دوباره مورد استفاده قرار دهند.

این طرح به صورت مربع بود و روی پارچه پشتی دوخته می شده است.
سپس تزئینات روی آن اعمال می شده است.
اختراع چرخ خیاطی باعث شد که ایجاد این کارهنری دستی خیلی آسان تر شود.

به این ترتیب قطعات بزرگتر با ماشین دوخته میشدند و ولی جزئیات ریزتر هنوز با دست انجام می شوند.

این کار وصله دوزی برای درست کردن کوسن ها نیز ایده آل است، الگوها می توانند بر روی کل پوشش گسترش پیدا کنند یا یک طرح بعنوان قطعه مرکزی قرار داشته باشد.

فروشگاه‌های صنایع دستی مانند
Minerva Crafts
پارچه‌های زیادی در قسمت‌های برجسته دارند تا به ظاهر دلخواه شما کمک کنند.

این روزها می توان از طریق آمازون خریدهای بیشتری انجام داد، زیرا کتاب‌های زیادی وجود دارد که الگوهای مختلف وصله‌کاری و نحوه دوخت آنها را نشان می‌دهند.

اینها برخی برای افراد مبتدی یا آنهایی هستند که الگوهای پیچیده تری را برای کسانی که چالش را دوست دارند نشان می دهند.

اکر مانند دوران ویکتوریایی‌ به دوخت کارهای وصله‌دار چهل تکه علاقه‌مند باشید، کتابی وجود دارد که به شما بگوید چگونه این کار را انجام دهید و همچنین اطلاعات بیشتری در مورد تاریخچه تکه‌ دوزی در اختیار شما قرار می دهد

تا به این ترتیب از آزمایش تکنیک های مختلف تکه دوزی لذت ببرید و برخی از تکنیک های خود را امتحان کنید.
و با استفاده از پارچه های عجیب و غریب و رنگارنگ کوسن های منحصر به فرد خود را تهیه کنید.